Belangrijke fossielen van primaten ontdekt op vuilstort

02-03-2021 08:00

Categorie: Wetenschap

Belangrijke fossielen van primaten ontdekt op vuilstort

Foto: Yasamin Varzideh, Redactie: Dylan Meijer

 

Naarmate de stortplaats van Can Mata in Catalonië verder wordt uitgebreid, vinden paleontologen steeds meer beenderen van oeroude voorlopers van mensapen en mensachtigen.

 

Maar weinig plekken zijn minder uitnodigend dan een vuilstortplaats in een kille nacht. Maar dat was de locatie waar paleontoloog Josep Robles in december 2019, op zoek naar inzichten in de vroege evolutie van de mens, belandde. In de voorgaande maanden had hij meerdere nachten per week doorgebracht op de abocador de Can Mata, de grootste vuilstortplaats van de Spaanse regio Catalonië. De bodem onder Can Mata bevat een breed scala van fossielen uit een periode die meer dan anderhalf miljoen jaar in het Midden-Mioceen beslaat, van circa 12,5 tot 11 miljoen jaar geleden.

Sinds 2002 hebben Robles en andere paleontologen van het Instituto Catalán de Paleontología Miquel Crusafont op de campus van de Universidad Autónoma de Barcelona, meer dan 70.000 fossielen uit dit tijdperk gevonden, toen het subtropische klimaat van deze regio steeds droger werd. Tot de belangrijkste vondsten behoren die van primatensoorten die nergens anders ter wereld zijn ontdekt. Deze zeldzame botten vullen hiaten op in onze kennis over een periode in een ver verleden van de menselijke evolutie die tot nu toe een mysterie is gebleven. Maar terwijl paleontologen steeds meer ontdekkingen in Can Mata doen, heeft de plaatselijke bevolking schoon genoeg van de vuilstort – van de doordringende geur, de eindeloze optocht van vuilniswagens en hun uitlaatgassen en van de aanhoudende uitbreiding.

Gemeenten in de omgeving hebben toezichtcommissies opgezet en rechtszaken aangespannen. Terwijl Robles en zijn collega’s de graafmachines in de gaten hielden, verzamelden zich in de herfst van 2019 honderden demonstranten bij de ingang naar de stortplaats. De uitbreiding van de stortplaats is sinds december 2020 opgeschort, maar het afvalverwerkingsbedrijf is van plan de graafwerkzaamheden dit voorjaar te hervatten. Of deze vuilstort uiteindelijk zal worden gesloten, zal nog moeten blijken.

“Hoewel we de plek waarschijnlijk af en toe zouden inspecteren, zouden we nooit zoveel fossielen vinden als wanneer ze aan het graven zijn. Ik begrijp dat niemand het leuk vindt om een vuilnisbelt naast de deur te hebben, maar vanuit het gezichtspunt van ons paleontologische erfgoed levert deze stortplaats een enorme bijdrage aan de wetenschap.

Van vuilstort tot schatkamer
De vindplaats Can Mata, een kleine vijftig kilometer ten noorden van Barcelona, werd in de vroege jaren veertig al op de paleontologische kaart gezet toen de paleontoloog Miquel Crusafont, naar wie het ICP is vernoemd, er een kaakbeen en een tand van een grote aap uit het Mioceen vond. Maar ondanks die status is Can Mata sinds halverwege de jaren tachtig ook een stortplaats. Begin jaren 2000 wilde afvalverwerker CESPA nieuwe stortkuilen van minstens 45 meter diep laten graven, waardoor het bedrijf volgens de Spaanse wet op het historisch erfgoed verplicht was om ervoor te zorgen dat zijn graafmachines geen fossielen zouden vernielen of ze onder bergen vuilnis zouden begraven. In 2002 begonnen de ICP-paleontologen Isaac Casanovas-Vilar, Jordi Galindo en Alba met het toezicht op de werkzaamheden in Can Mata.

Hij rende naar zijn auto en haalde er een afgietsel van de hand van de uitgestorven apensoort Hispanopithecus uit, die in een naburige vallei was ontdekt. Ze vergeleken de beide fossielen, maar wisten niet zeker wat ze precies hadden gevonden. Met zijn fototoestel in de hand ging Alba op zijn buik liggen om de onderzijde van het blok beter te kunnen onderzoeken. Tot zijn verbijstering keek hij recht in een oeroud gezicht.

Het fossiel, van zo’n twaalf miljoen jaar oud, was een van de meest complete skeletten van een primaat uit het Mioceen dat ooit was ontdekt en had Can Mata omgetoverd van een vuilstort in een schatkamer.

Reuzenpanda's en vliegende eekhoorns
Tot dusver zijn er ruim 70.000 fossielen uit 260 opgravingszones opgediept. Een recente vondst betreft een Chalicotherium, een reusachtig hoefdier met klauwen dat op zijn knokkels liep en een bizarre mix van een reuzenluiaard, een beer, een paard en een gorilla was. Dit dier was jong gestorven, aangezien zijn volwassen tanden net waren begonnen met het verdringen van het melkgebit.

Fossielen 101
Kom meer te weten over twee belangrijke soorten fossielen, hoe fossilisatie plaatsvindt en hoe we aan de hand van fossielen een beeld kunnen krijgen van de geschiedenis van onze planeet. De fossielen dateren allemaal uit een belangrijke overgangsperiode van het Midden- tot het Laat-Mioceen, toen het subtropische regenwoud in deze regio voor het eerst plaatsmaakte voor drogere landschappen en grassteppen. Zulke relatief korte tussenpozen zijn hier mogelijk omdat in Can Mata een lange en ononderbroken opeenvolging van geologische lagen wordt aangetroffen. “Je hebt hier meerdere honderd meter aan afzettingen, allemaal met fossielen erin,” zegt Casanovas-Vilar.

Een andere methode is het meten van koolstof- en zuurstofisotopen in de fossielen zelf. “Dankzij deze hoge resolutie zien we dat klimaatveranderingen al aan de gang zijn voordat ecosystemen beginnen te veranderen of in te storten,” zegt Casanovas-Vilar. Maar het antwoord erop zou ook relevant kunnen zijn voor de klimaatverandering, het soortenbehoud en het natuurbeleid in onze tijd. De meest veelbelovende aanwijzingen die de schat aan vondsten in Can Mata tot nu toe heeft opgeleverd, zijn waarschijnlijk afkomstig van primatenfossielen.

De oorsprong van de mens
“Inzicht in de vraag hoe de mensapen zijn ontstaan en zich gedurende de evolutie hebben ontwikkeld, is van groot belang voor ons begrip van de evolutie van de mensachtigen,” zegt Alba. De vroegste mensen vormen een geslachtengroep die zich zes tot zeven miljoen jaar geleden afsplitste van de chimpansees. Deze soorten leefden grotendeels in Afrika, maar rond 12,5 miljoen jaar geleden doken ze ook in Azië en in mindere mate in Europa op. Vandaar dat de onderzoekers in Can Mata zo opgetogen waren toen ze in 2004 een nieuwe soort Hominoidea ontdekten die zo’n twaalf miljoen jaar geleden leefde en de naam Anoiapithecus brevirostris kreeg.

Deze nieuwe soort leefde rond 11,6 miljoen jaar geleden, ongeveer een half miljoen jaar later dan Pau. Hoewel het om een klein dier ter grootte van een huiskat ging, verraste het de paleontologen door een aantal kenmerken die doorgaans alleen bij een handvol mensachtigen zijn te vinden. Dat gevarieerde beeld is nog versterkt door recente vondsten elders in Europa, waaronder de 11,6 miljoen jaar oude Danuvius guggenmosi die in 2015 in Duitsland werd blootgelegd en het bekken van een tien miljoen jaar oude Rudapithecus hungaricus.

Laatste gemeenschappelijke voorouder
Dat maakt het gezicht van Pierolapithecus dat de onderzoekers in 2002 in Can Mata aanstaarde, ook zo bijzonder, zegt Alba. “Het is de vroegste aanwijzing dat dit lichaamsontwerp twaalf miljoen jaar geleden al was ontwikkeld. Omdat deze lichaamshouding uniek is voor apen, en omdat Pierolapithecus er het vroegste voorbeeld van is, zou de laatste gemeenschappelijke voorouder van alle Hominidae orthograad kunnen zijn geweest, zegt Alba. Er zijn veel van deze hypothetische voorouders voorgesteld, waaronder het Danuvius-fossiel uit Duitsland en een dertien miljoen jaar oude primatenbaby die in 2014 in Kenia is gevonden.

Gezien de aanhoudende protesten tegen de vuilstort van Can Mata is het de vraag of hier ook de komende decennia opgravingen zullen worden gedaan. Dankzij de komst van extra personeel is het tempo van preparatie het afgelopen jaar toegenomen, dus misschien zullen er spoedig nieuwe ontdekkingen worden gemeld. In ondergrondse koelruimten liggen nog duizenden andere fossielen in bruin pakpapier en plasticfolie opgeslagen. Nadat ze zijn genummerd en van etiketten zijn voorzien, is het aan een nieuwsgierige paleontoloog om ze nader te onderzoeken.

Sommige van deze fossielen hebben daar bijna twintig jaar op moeten wachten. “Ik ben er zeker van dat er nog interessante fossielen tussen verborgen zitten.