Een Griek op zoek naar kennis: Herodotus over Egypte

20-02-2021 08:00

Categorie: Geschiedenis

Een Griek op zoek naar kennis: Herodotus over Egypte

Foto: Marika Delaux, Redactie: Gilles de Kock

 

De befaamde historicus maakte een reis door Egypte waar hij monumenten, gebruiken en rituelen ontdekte die totaal verschilden van alles wat hij kende.

 

Op deze foto is de tempel van Isis in Philae te zien, in de buurt van Aswan.

 

Over het leven van Herodotus is maar weinig bekend, zoals bij veel auteurs uit de Oudheid het geval is. Wat we wel weten, is dat zijn vader Lixes en zijn moeder Drío heette en dat hij rond 484 v. Mogelijk vindt de literaire roeping van Herodotus zijn oorsprong bij zijn oom Panyassis. Die zou een toneelstuk in rijmvorm hebben geschreven over de oorsprong van de Griekse aanwezigheid in Ionië, de westkust van Turkije die werd gekoloniseerd door migranten uit Griekenland.

 

Het was in die tijd de gewoonte om alle relevante werken in dichtvorm te schrijven, maar Herodotus brak daarmee. De Perzische oorlogen werden een belangrijk onderdeel van zijn geschriften. Als gevolg van de politieke onrust die werd veroorzaakt door de Perzische oorlogen, die zouden leiden tot de executie van Panyassis, moest Herodotus op een zeker moment zijn geboorteplaats verlaten. Vanaf dat moment begon hij te reizen door verschillende delen van het Middellandse Zeegebied om informatie te verzamelen over de volken die daar leefden.

 

Hoewel niet alle deskundigen geloven dat Herodotus daadwerkelijk alle genoemde plaatsen heeft bezocht, kan veel informatie in zijn teksten worden bevestigd. Mogelijk is Egypte een van de eerste gebieden die hij bezocht nadat hij zijn geboortestad verliet. Hij beschrijft land en bevolking uitgebreid in boek II van zijn negendelige Historiën. Daarentegen is Egypte boven Heliopolis smal,’ schrijft Herodotus.

Geografie en piramiden
Herodotus schotelt zijn lezers een gedetailleerde beschrijving van de geografie van Egypte voor, waarbij hij ingaat op de oorzaak van de overstromingen van de Nijl en de kenmerken van de bronnen van de rivier. Gezien de beperkte geografische kennis van deze tijd, moeten zijn beschrijvingen voornamelijk beredeneerde aannames zijn geweest. Daarbij vertelt hij dat de Egyptenaren varkenskudden gebruikten om zaad in de door het water verzachte bodem te brengen. Ook al spraken latere auteurs, zoals Plinius de Oudere, tegen dat deze techniek werkelijk werd gebruikt, millennia later zou het gebruik worden bevestigd door geleerden die reliëfs van graven hebben onderzocht.

 

Blijkbaar deed Herodotus verslag van wat hij zelf had gezien of ter plekke had gehoord. Herodotus besteedt veel aandacht aan de belangrijkste monumenten van Egypte, zoals de piramiden van Giza. Daarna legt hij uit dat de piramiden hun graven zijn. Herodotus eindigt zijn beschrijving met een vermoedelijk zelfbedacht fantasieverhaal om de man die opdracht gaf tot de bouw van zo’n monsterlijk groot stenen bouwwerk in een kwaad daglicht te stellen.

 

Hij omschrijft Choefoe als een verraderlijke tiran die alle tempels in het land had gesloten en de mensen tot slaaf had gemaakt om zijn graf te bouwen. Met wat hem werd betaald voor deze diensten, verdiende de farao genoeg geld om zijn piramide te kunnen voltooien. Herodotus voegt eraan toe dat de prinses op haar beurt al haar klanten vroeg om een blok steen mee te nemen, waarmee zij later haar eigen piramide zou hebben gebouwd. Herodotus leest zijn werk voor aan het publiek in Athene.

Het mysterie van de mummies
In tegenstelling tot het relaas over Choefoe, zijn de gegevens die de Egyptische informanten aan Herodotus hebben verstrekt over mummificatie door studies bevestigd. De beste methode hield in dat de hersenen met een haak via de neus werden verwijderd, terwijl maag, lever, longen en darmen door een incisie aan één kant van de buik werden uitgehaald. Vervolgens werd de buik gevuld met aromatische kruiden en weer dichtgenaaid, waarna het lichaam te drogen werd gelegd door het te bedekken met natron, een natuurlijk zout. Na zeventig dagen werd het lijk uit de natron gehaald, schoongemaakt en omwikkeld met stroken linnen, waarna het aan de familieleden werd overgedragen voor de begrafenis.

 

Het tweede mummificatiesysteem bestond uit het rectaal inbrengen van oplosmiddelen, die men in het lichaam liet zitten terwijl het werd gedroogd in de natron.

 

Paleopathologisch onderzoek heeft aangetoond dat de mummies van de farao’s van het Nieuwe Rijk zijn gebalsemd volgens het eerste systeem. Vanaf de Derde Tussenperiode werd dit ook door bemiddelde burgers gedaan. Van het tweede systeem is bekend dat het werd toegepast in het Middenrijk, toen men enkele vorstelijke personen wilde mummificeren. Maar uiteindelijk ging de voorkeur naar de traditionele methode van het verwij- deren van ingewanden.

 

Een ander onderwerp waarover Herodotus ons waardevolle informatie geeft, is de cultus van heilige dieren en hun verering in de Late Tijd. Deze werd aanbeden in Memphis, waar men de stier zag als een aardse manifestatie van de god Ptah, de patroonheilige van die stad. Er was er maar één Apis op aarde. Die kon worden herkend aan de zeer specifieke kenmerken die Herodotus beschrijft.

 

De haren aan het uiteinde van de staart hadden twee kleuren, en de stier moest onder de tong een vlek hebben gehad in de vorm van een scarabee. Op de achtergrond de grote piramide, gebouwd door Choefoe.

Priesters en cultus
Mannen, zegt hij, laten hun haar en baard groeien als ze in rouw zijn, vrouwen urineren staand en mannen zittend. Hij interpreteert deze eigenaardigheden als voorbeelden van de grote ouderdom van de Egyptische cultuur. De Grieken hebben volgens Herodotus veel Egyptische cultuurelementen overgenomen, waaronder de viering van de cultus van de god Dionysus en de namen van bijna al hun goden. Herodotus biedt in zijn Historiën ook betrouwbare informatie over enkele gebeurtenissen tijdens de 26ste Dynastie.

 

De hoofdstad in deze periode was Saïs, in de Nijldelta. Herodotus geeft onder meer een correcte lijst van de Saïtische farao’s Psammetichus I, Necho II, Psammetichus II, Apries en Amasis. Uit zijn beschrijvingen blijkt dat hij zich grondig informeerde en zijn feiten natrok, ook al verweeft hij in zijn gebruikelijke stijl historische gegevens met legenden. Deze farao dient als opstap naar het begin van boek III, dat is gewijd aan Cambyses, de Perzische koning die in 525 v. C. Egypte veroverde.

De Apisstier en koning Cambyses
Herodotus vertelt dat de Perzische koning Cambyses na de verovering van Egypte op bezoek ging bij het heiligdom waar de Apisstier woonde. Later zou Cambyses volgens Herodotus sterven aan een wond aan zijn heup, op precies dezelfde plek waar hij de heilige stier zou hebben verminkt. Vaak geeft Herodotus interessante en juiste informatie, maar wordt deze afgewisseld met dubieuze verhalen en ongeloofwaardige legenden. Het is de taak van moderne historici om die twijfelachtige passages op te sporen, waardoor de correcte informatie in zijn boeken extra glans krijgt.

 

Meer lezen over het Oude Egypte? Bestel nu de Egypte collectie op natgeoshop.nl