Hoe dieren hun leiders kiezen (van bruut geweld tot democratie)

01-02-2021 08:00

Categorie: Dieren

Hoe dieren hun leiders kiezen (van bruut geweld tot democratie)

Foto: Sarah Varzideh, Redactie: Dylan Meijer

 

Een troep chimpansees struint door een bos in Oeganda. Sommige alfamannetjes heersen met ijzeren vuist, andere kiezen voor een zachtaardiger benadering van leiderschap. Veel wilde dieren leven in hechte groepen die door één duidelijke leider worden aangevoerd (van bijen en dolfijnen tot olifanten.)

 

“Zoogdieren kiezen er vaak voor om een soortgenoot te volgen die in de loop van zijn lange leven veel kennis en ervaring heeft opgedaan,” zegt Smith.

 

Volgens haar geldt dat vooral voor oudere vrouwtjes in diergroepen.

 

Machtige matriarchen
Ze doen ook een beroep op hun befaamde geheugen om zich het landschap in te prenten en hun kudde naar plekken te leiden die van levensbelang zijn, zoals voedergronden en drenkplaatsen. Uit recent onderzoek is gebleken dat postmenopauzale vrouwtjes van essentieel belang zijn voor de overlevingskansen van de groep omdat ze hun soortgenoten naar de beste voedergronden leiden en dat kleinkinderen een grotere kans lopen om vroegtijdig te overlijden nadat hun grootmoeder is gestorven. “De ecologische kennis van de grootmoeder is voor deze samenlevingen van vitaal belang.

Dominante dames
Binnen een grotere groep hyena’s bestaan verschillende familieclans, die elk door hun eigen elite worden geleid en waarin de toegang tot voedsel en andere voordelen hiërarchisch wordt bepaald. Zulke verhoudingen zorgen er doorgaans voor dat deze vrouwtjes gezonder zijn en meer nakomelingen krijgen een cyclus waarin ze hun sociale status behouden en mannetjes duidelijk naar de tweede plek verwijzen. In hyenaclans “zijn het de vrouwtjes die in vrijwel alle aspecten van het leven de dienst uitmaken,” zegt Smith.

Het smeden van coalities
Fascinerend is dat sommige chimpansees, en dan vooral de kleinere en minder agressieve dieren, dankzij een compleet andere strategie hun leidende positie bereiken, namelijk door het smeden van coalities. Dit mannetje bleef aan de macht door banden met soortgenoten te onderhouden door ze te ontluizen en veel tijd met ze door te brengen. Er zijn ook waarnemingen van andere mannetjes die klaarblijkelijk voor deze benadering hadden gekozen en die zelfs babychimpansees kietelden, een beetje zoals politici tijdens campagnes met baby’s op de foto gaan.

Leiden door consensus
Politicologen hebben onderzocht in hoeverre mensen hun leiders kiezen op grond van hun aantrekkelijkheid en of dat criterium ook bij dieren een rol speelt. Het driedoornig stekelbaarsje, een visje dat op het hele noordelijk halfrond voorkomt, kijkt weliswaar naar de fysieke aantrekkingskracht van potentiële leiders, maar niet naar oppervlakkige schoonheid. Bij deze soort worden visjes met een stevig lijf en een gladde huid als leiders geselecteerd, omdat die kenmerken op een robuuste gezondheid en overlevingskunst wijzen.

Democratie door dans
Werkbijen creëren ruim tien potentiële koninginnen door gewone vrouwtjes met een speciaal dieet te voeden. Daarna doen ze een stapje terug en kijken toe hoe de kandidaat-koninginnen het onderling één voor één uitvechten, waarbij elke confrontatie eindigt met een overwinning of een dodelijke steek. Ondanks de kroning van een nieuwe koningin, gedragen honingbijen zich volgens Seeley juist democratisch als ze worden geconfronteerd met een beslissing op leven en dood, bijvoorbeeld wanneer ze een bedreigde kolonie moeten verhuizen of voor de keuze staan een succesvolle kolonie in tweeën op te splitsen. In dat geval kiezen ze de leider die de insecten naar hun nieuwe kolonie kan leiden.

 

Meerdere honderden verkenner-bijen gaan op zoek naar nieuwe nestplaatsen en keren daarna terug naar de bijenkorf om verslag uit te brengen van deze aantrekkelijke locaties. Daarna keren ze terug naar de bijenkorf om andere bijen mee te krijgen naar de uitverkoren plek. Volgens Seeley vormt het gedrag van de bijen interessant vergelijkingsmateriaal voor verkiezingen bij mensen, waarbij het voor politici niet per se nodig is om de waarheid te spreken. Voor de bijen daarentegen is het van levensbelang dat ze eerlijk zijn over geschiktheid van de beoogde nieuwe locatie.