Rivieren en meren zijn de meest beschadigde ecosystemen op aarde

05-03-2021 08:00

Categorie: Milieu

Rivieren en meren zijn de meest beschadigde ecosystemen op aarde

Foto: Yasamin Varzideh, Redactie: Pouya Varzideh

 

We hebben zoet water nodig voor ons drinkwater, onze gewassen en onze hygiëne, maar overal ter wereld zijn deze reservoirs er sterk op achteruit gegaan. Inmiddels staan zoetwaterkwesties bovenaan de agenda.

 

Geleidelijk aan werd de machtige rivier die ooit een van de meest emblematische landschappen in de VS had uitgesleten, gereduceerd tot een stroompje dat niet eens meer zijn eindbestemming, de zee, wist te bereiken. In de hele wereld zijn rivieren, meren en wetlands bezweken onder dezelfde druk van slecht geplande stuwdammen, vervuiling, habitatverlies, zanddelving, klimaatverandering en de komst van invasieve soorten. Het resultaat van dat alles werd vorige week samengevat in een rapport dat is opgesteld door zestien milieuorganisaties. Daarin valt te lezen dat van alle ecosystemen op aarde de zoetwatergebieden er het sterkst op achteruit zijn gegaan en dat hun vispopulaties zich op de rand van de afgrond bevinden.


Maar sinds 1970 zijn de populaties van gewervelde dieren in zoetwatergebieden met 86 procent geslonken, een achteruitgang die tweemaal zo hoog ligt als die van terrestrische of mariene ecosystemen en bijna een derde van alle soorten zoetwatervissen wordt nu met uitsterving bedreigd. Gelukkig lijkt er verandering op til te zijn, want zoetwaterkwesties komen steeds hoger op de milieuagenda te staan. Terwijl in steeds meer onderzoeken op de trieste staat van zoetwatergebieden wordt gewezen, wordt het ecologische en economische belang van gezonde rivieren en meren steeds duidelijker, en daarmee volgens wetenschappers ook de oplossingen voor het bereiken van zulke gezonde ecosystemen. Tegelijkertijd waarschuwen ze ervoor dat we ons moeten haasten om zoetwatergebieden te redden die voor het voortbestaan van mens en dier van levensbelang zijn.

'Jaar van de Rivier'
Traditioneel vallen zoetwatergebieden binnen de bescherming van terrestrische ecosystemen en hun soorten, waarbij weinig tot geen aandacht wordt besteed aan de afzonderlijke rivieren en meren in zo’n gebied. Dat komt deels door de complexiteit van rivieren, die dwars door beschermd gebied, door uiteenlopende landschappen en soms door meerdere landen kunnen lopen. Hij staat aan het hoofd van een internationaal netwerk van zoetwaterwetenschappers die nadenken over vernieuwende manieren om rivieren te beschermen. Zablocki wijst erop dat rivieren die door beschermd gebied lopen, vaak niet worden behoed voor milieuschade aan hun bovenloop, iets wat op schrijnende wijze werd aangetoond in een studie die vorig jaar in het tijdschrift Conservation Letters is verschenen.

“We moeten afscheid nemen van het idee dat we eerst aan het land denken en dan pas aan de rivieren die er stromen,” zegt Zablocki, wiens organisatie samenwerkt met meerdere gemeenten in het Balkanstaatje Montenegro, waar de regering onlangs de benedenloop van de rivier de Zeta een hotspot van biodiversiteit tot natuurpark heeft uitgeroepen. Een andere beweging richt zich op het creëren van wettelijke kaders voor de bescherming van rivieren. Sindsdien heeft Bangladesh al zijn rivieren dezelfde rechten gegeven, terwijl de stad Toledo in Ohio de zogenaamde Lake Erie Bill of Rights heeft aangenomen om de oevers van dat meer te beschermen. “We zullen een veelzijdige benadering nodig hebben om ervoor te zorgen dat onze rivieren gezond blijven en hun loop onbelemmerd blijft,” zegt Michele Thieme, hoofdwetenschapper voor zoetwatersystemen van het Amerikaanse World Wildlife Fund.

Hoewel deze campagne zich specifiek richt op landgebieden en oceanen, zonder daarbij rivieren in het bijzonder te noemen, kan dat volgens de directeur ervan, Brian O’Donnell, snel veranderen.

Zware verliezen
Tot de meer bijzondere zoetwatervissen behoren de tapir- of olifantvissen van Afrika, die communiceren door middel van elektrische signalen, en de spatzalmen van het Amazonegebied, die hun kuit op land deponeren. Deze pijlstaartroggen leven in de troebele wateren van Braziliaanse rivieren.

De bijna uitgestorven Mekong-reuzenmeerval
In het rapport wordt ook gewezen op recente studies die aantonen dan nog maar een derde van de grote rivieren op aarde onbelemmerd kan stromen, oftewel niet door stuwdammen en kanaliseringen wordt ingeperkt, en dat het oppervlakte aan wetlands in de wereld sinds 1900 met bijna zeventig procent is afgenomen, een tempo dat driemaal zo hoog ligt als dat van de ontbossing. In een studie die vorige week in het tijdschrift Science is verschenen, is aangetoond dat rivieren met vispopulaties die tot nu toe aan ernstige schade door de invloed van menselijke activiteiten zijn ontsnapt, nog maar veertien procent van het totale stroomgebied van rivieren op de planeet uitmaken, waarbij West-Europa en Noord-Amerika er het slechtst afkomen. “Je zou kunnen zeggen dat we in de armen van rivieren leven en dat we die armen nu afhakken,” zegt hij. Veel milieubeschermers benadrukken dat in de besluitvorming over rivieren de zorg over biodiversiteit geregeld wordt genegeerd ten gunste van politieke en economische overwegingen.

Uit steeds meer onderzoek blijkt dat het ook economisch verstandig is om rekening te houden met visstanden en de ecologische gezondheid van rivieren, zegt Denielle Perry, geografe op het gebied van zoetwatersystemen aan de Northern Arizona University in Flagstaff. “Het beschermen van rivieren is een relatief goedkope investering die heel veel oplevert, vooral als je de ‘diensten’ meerekent die deze ecosystemen gratis en voor niks leveren.

Monstervissen
Een van de redenen dat visstanden in rivieren minder aandacht krijgen dan hun tegenhangers in de oceanen, is misschien het feit dat ze zich vooral in relatief arme landen bevinden die maar weinig vis exporteren. “We kunnen zien en waarderen hoe een gorilla voor zijn jongen zorgt of zeeschildpadden hun eieren op het strand begraven, maar we hebben zo’n band niet met zoetwatervissen, die vaak onzichtbaar in troebele rivieren leven,” zegt Zeb Hogan, visbioloog aan de University of Nevada in Reno en National Geographic-onderzoeker. Volgens zoetwaterexperts zal er op de Conventie inzake Biologische Diversiteit van de Verenigde Naties, die komende herfst in de Chinese stad Kunming zal plaatsvinden, een nieuwe Biodiversiteitsverdrag moeten worden opgesteld waarin net zoveel aandacht wordt besteed aan de bescherming en het herstel van de rivieren, meren en wetlands van de wereld als aan de bossen en oceanen. “Als we niet op de juiste manier in onze zoetwatersystemen investeren, zal het te laat zijn en zullen we het tij niet meer kunnen keren.